Cannabis en (on)vruchtbaarheid

Tekst ©JosNijsten2005

Behalve de korte berichtgeving over de nieuwste ontwikkelingen rond cannabis en cannabinoïden, brengen we hier ook verschillende publicaties over een bepaald onderwerp samen. Ons eerste dossier geeft een overzicht van wat er zoal in de pers verschenen is tijdens de voorbije jaren over mogelijke oorzaken van schade aan het voortplantingsmechanisme. Een overzicht:

* 1994 - Wayne Hall, Nadia Solowij & Jim Lemon

Hoge doses THC verstoren mogelijkerwijze de reproductiesystemen bij dieren. Ze verminderen de afscheiding van testosteron waardoor de spermaproductie wordt verminderd, evenals de beweeglijkheid en de levensvatbaarheid. Het is niet zeker of deze effecten zich ook voordoen bij mensen. Onderzoek bij mensen leverde aanwijzingen van zowel een positieve als een negatieve werking van cannabinoïden op testosteron. De oorzaak hiervan is niet helemaal duidelijk. Hollister stelde dat de vermindering van testosteron en spermaproductie bij de positieve onderzoeksresultaten mogelijk "onbelangrijk is bij volwassenen", hoewel hij erbij vermeldde dat het "belangrijker kon zijn bij mannelijke pubers die cannabis gebruiken". De mogelijke effecten van cannabisgebruik op testosteron en spermatogenese zouden relevant kunnen zijn voor mannen bij wie de vruchtbaarheid al verzwakt is door andere redenen.

* 1996 - Van de tand naar het lichaam

Tandartsen hebben decennialang een hars gebruikt om gaatjes te dichten, dat bisfenol-A bevat. Via het speeksel van de patiënten kan dat in het lichaam terechtkomen. Zo berichtte het vakblad 'Environmental Health Perspectives'. Achttien proefpatiënten kregen ongeveer 50 milligram bisfenolrijk hars op de tanden gesmeerd. Nadien werd er per patiënt tussen de 90 en 931 microgram in het speeksel gevonden. Dit wordt als een probleem beschouwd omdat de stof in het lichaam de effecten kan nabootsen van het vrouwelijk geslachtshormoon oestrogeen (foto). Van hormoonachtige stoffen wordt vermoed dat ze ongewenste veranderingen kunnen induceren, de voortplanting hinderen en eventueel kanker veroorzaken. Er is niet geweten hoeveel bisfenol er via het speeksel in de bloedvaten komt, noch hoeveel er nodig is om problemen te veroorzaken. (Bron: Knack 29 mei 1996)

* 1997 - Wereldgezondheidsorganisatie

Er is een algemene consensus dat zowel cannabis als bepaalde cannabispreparaten (of in sommige gevallen de condensatie van cannabisrook) mutagene werkingen zou kunnen hebben, volgens de Amestest voor mutagenetica. Anderzijds werd vastgesteld dat zuivere THC geen mutagene werking heeft.

* 1997 - Lynn Zimmer & John Morgan

Zware doses THC hebben een merkbaar effect op de hormoonspiegel bij dieren. De effecten verschilden wel van studie tot studie, afhankelijk van de dosis en van het ogenblik van toediening. Als effecten optraden, waren ze tijdelijk. Noch bij mannelijke, noch bij vrouwelijke dieren werd blijvende schade aan de voortplantingsfuncties vastgesteld bij acute en chronische toediening van marihuana.

Er is geen overtuigend bewijs van onvruchtbaarheid die gerelateerd kan worden met marihuanagebruik bij mensen. Er is geen epidemiologisch onderzoek gedaan waaruit blijkt dat mannen die marihuana gebruiken minder vruchtbaar zouden zijn dan mannen die geen marihuana gebruiken. Er is ook geen bewijs van verminderde voortplantingscapaciteit bij mannen in landen waar marihuanagebruik normaal is. Het is mogelijk dat marihuana onvruchtbaarheid zou kunnen veroorzaken bij mannen die al een lage spermahoeveelheid hebben, hoewel het vermoedelijk zo is dat regelmatige cannabisgebruikers een tolerantie ontwikkelen ten opzichte van de mogelijke invloed van marihuana op de hormonale werking. Marihuana heeft geen vermannelijkend effect bij vrouwen en geen vervrouwelijkend effect bij mannen.

* 1998 - Nova-Instituut Hürth

Cannabisrook kan een mutagene werking hebben als resultaat van carcinogenen (benzopyrene, nitrosamine). De Amestest heeft dit uitgewezen. In die test worden diverse bacteriestammen gecombineerd om medische apparatuur of substanties te screenen op mutagene activiteit. THC zelf is niet mutageen. THC kan de synthese van RNA, DNA en proteïne verminderen en de normale celcyclus beïnvloeden. Om die werking te bereiken waren bij het onderzoek wel zeer hoge doses nodig.

* 1998 - House of Lords Select Committee on Science and Technology

Dierenonderzoek toonde aan dat cannabinoïden veranderingen veroorzaken in zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtshormonen, maar er is geen bewijs dat cannabis de menselijke vruchtbaarheid ongunstig beïnvloedt of dat er chromosomale of genetische schade wordt veroorzaakt.

* 2000 - Kiezen tussen het zaad en de hersenen

Jodium in zout zorgt voor kleinere teelballen en de aanmaak van minder sperma. Tegelijk heeft het echter een heilzame invloed op de hersenen. Dat concluderen onderzoekers van de onderzoeksafdeling van de Dow Chemical Company in het Amerikaanse Michigan en hun collega's uit Edinburgh. Onderzoeken op ratten wezen uit dat het afbouwen van jodium, sinds bijna tachtig jaar een bestanddeel van zout, voor grotere teelballen en een betere productie van sperma zorgde. De bevindingen van onderzoeker James Crissman en zijn collega's werden gepubliceerd in het Amerikaanse tijdschrift 'Toxicological Sciences'.

Jodium wordt sinds 1924 aan zout toegevoegd en zorgt voor de noodzakelijke aanmaak van het hormoon thyroxine, dat een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van de hersenen. Uit onderzoek bleek een verminderde aanmaak van thyroxine gepaard te gaan met afnemende hersenontwikkeling. De onderzoekers uit Michigan gingen echter op zoek naar een verklaring voor de merkwaardige vaststelling dat ongeveer dertig jaar nadat jodium om die reden aan zout werd toegevoegd, de hoeveelheid sperma van de gemiddelde Amerikaanse man gestaag begon af te nemen. De test met de ratten bewijst volgens hen de link tussen jodium in zout en die tendens.

Collega's van Crissman zijn echter allerminst overtuigd van de onderzoeksresultaten. Wetenschappers van de 'Medical Research Council's reproductive biology unit' in Edinburgh zeggen dat er inderdaad links waren tussen verminderde en grotere teelballen. Maar daarom hoeft er volgens hen nog geen link te zijn tussen jodium en testikels. Bovendien is volgens hen de aanmaak van sperma sowieso erg variabel en moeilijk te verklaren. Andere wetenschappers benadrukken bovendien dat testen op ratten nog niet dezelfde resultaten betekenen bij mensen.

De Amerikaanse onderzoekers zelf waarschuwen in elk geval voor de verkeerde conclusies. Jodium blijft volgens hen noodzakelijk voor de ontwikkeling van de hersenen, wat nog altijd niet zou opwegen tegen de vastgestelde resultaten. (Bron: De Morgen 3 maart 2000)

* 2000 - Naakt slapen is goed voor sperma

Mannen die naakt slapen verwennen hun sperma. Wie met de slip aan slaapt en in het bijzonder met een strakke onderbroek, beschikt over een beduidend lager aantal actieve spermatozoïden. Dat staat te lezen in de jongste editie van het Duitse medische tijdschrift Artzliche Praxis. Het mannelijke voortplantingsvermogen neemt over het algemeen met de jaren af, aldus het blad. Behalve de invloed van de temperatuur van het scrotum op de vruchtbaarheid is dat vooral te wijten aan schadelijke milieufactoren. Ook alcohol en tabak beïnvloeden de concentratie, het bewegingsvermogen en de functie van het sperma. Onderzoekers vermoeden bovendien dat de fertiliteit wordt afgezwakt door de invloed van producten uit de chemische industrie en door zware metalen, in het bijzonder lood en kwik. Ten slotte speelt ook de ouderdom een rol bij de mannelijke fertiliteit. (Bron: De Morgen 8 augustus 2000)

* 2001 - Laura Murphy in "Cannabis und Cannabinoiden"

Bij mannen heeft het roken van cannabis een vermindering getoond in het bloed van drie hormonen: LH, FSH et testosteron. Daarbij werd een hogere frequentie van verminderde hoeveelheden sperma gerapporteerd bij zware rokers. Andere onderzoeken vonden geen meetbare aanwijzingen bij gebruikers die weinig roken, noch bij anderen die veel roken. Acute THC-toediening veroorzaakte een consistente en significante dosis- en tijdsgebonden vermindering van LH- en testosteronpeil bij mannelijke knaagdieren. Bij de mannelijke resusaap veroorzaakte een acute dosis THC na een 60 minuten durende behandeling, een daling van 65 procent testosteron in het bloed die circa 24 uren aanhield.

* 2002 - Schuel H. et al. Endocannabinoïden en spermawerking

Volgens onderzoeksresultaten blijkt dat anandamide betrokken is bij de werking van sperma. Sperma moet verscheidene uren blootgesteld zijn aan de afscheidingen van het vrouwelijk reproductiesysteem vooraleer het de eigenschap krijgt om eicellen te bevruchten. Anandamide is aanwezig in meerdere van deze reproductiestoffen. Onderzoekers vonden dat THC, in nanomolaire concentraties in een cultuurmedium, de vruchtbaarheidscapaciteit van sperma verminderde. Zij veronderstellen dat THC de vruchtbaarheid van vrouwen die cannabis gebruiken, beïnvloedt. Nochtans verklaren de onderzoekers niet waarom dit in de realiteit niet gebeurt en hoe nanomolaire concentraties THC bereikt kunnen worden in de reproductiestoffen onder natuurlijke omstandigheden.

* 2004 - Laptop schaadt vruchtbaarheid bij mannen

Werken met een laptop kan de vruchtbaarheid van jonge mannen schaden. Dat blijkt uit een studie van wetenschappers van de New Yorkse State University. Wanneer jonge, volwassen mannen vaak en voor een lange tijd met een draagbare computer op de schoot werken, brengt dit schade toe aan de spermaproductie.

De laptop straalt warmte uit die nefast blijkt voor zowel de productie als de ontwikkeling van spermatozoïden. Anderzijds speelt ook de zithouding een rol. Om de computer stabiel op de schoot te houden, moet immers met samengeknepen billen worden gewerkt. (Bron: Nieuwsblad van 9 december 2004)

* 2005 - Mannelijke vruchtbaarheid

Volgens een studie uitgevoerd door onderzoekers aan het Marqués Instituut van Barcelona wordt de kwaliteit van het sperma niet beïnvloed door druggebruik. Zij analyseerden 1005 spermastalen van mannen uit Barcelona en 279 stalen van mannen uit La Coruña. Een aantal mogelijke invloeden op de spermakwaliteit werden onderzocht. De grootste invloed werd gemeten aan het aantal ejaculaties. Hoe meer ejaculaties, hoe beter het sperma. Mannen die drugs gebruikten hadden meer ejaculaties (4,1 per week) dan de gemiddelde mannelijke bevolking (3,1 per week). (Bron: IACM-Berichten)

* 1988 - Maïs vol cadmium en lood bedreigt menselijke voortplanting

Volgens de Bond Beter Leefmilieu moet de minister van landbouw verhinderen dat maïs met hoge concentraties zware metalen, gebruikt wordt als veevoeder. uit de analyse van een reeks bodem- en maïsstalen van landbouwgronden verzameld langsheen de Maas, de Schelde en de Rupel, blijkt dat de gewassen genoeg cadmium en lood bevatten om de gezondheid van de paté- en worstconsument te schaden. Cadmium stapelt zich op in lever en nieren van het vee. Indien deze organen worden verwerkt tot voedsel, belandt het cadmium in de mens, waar het zich weer opstapelt in lever en nieren.

De dagelijkse opname van cadmium van een gemiddelde Vlaming ligt nu reeds dicht bij de grens waarbij de gezondheid bedreigd wordt. Cadmium schaadt vooral de nieren en het voortplantingsstelsel.

De maïs in de Schelde- en Rupeluiterwaarden bevat hoeveelheden cadmium die tot 14 keer de norm overschrijden. In de Maasuiterwaarden (stroomopwaarts van Maaseik) is de situatie minder dramatisch, voornamelijk omdat deze gebieden maar om de twee tot vijf jaar overstromen. Toch treft men vooral vlak bij de Maas hoge concentraties lood en cadmium in de bodem aan. (Bron: De Morgen 29 oktober 1988)

* 2005 - Vlaamse babies hebben hoog gehalte cadmium in het bloed

Vlaamse pasgeborenen hebben cadmiumwaarden in het bloed die hoger liggen dan in de buurlanden. Dat blijkt uit metingen die het Steuntpunt Milieu en Gezondheid heeft uitgevoerd bij navelstrengbloed van ongeveer 1200 pasgeboren babies. Op 16 juni 2005 werden de onderzoeksresultaten voorgesteld in aanwezigheid van Vlaams milieuminister Kris Peeters. Cadmium (Cd) is een zwaar metaal dat onder meer gebruikt wordt als anti-oxidant in metalen en als anodemateriaal in batterijen. Het is een bijproduct van zink. Het is zeer toxisch en tast de weefsels en de functies van het lichaam aan. Vergiftiging kan gebeuren door het opnemen van zuur voedsel of drank uit metalen verpakking, bijvoorbeeld uit blik waaraan de anti-oxidant werd toegevoegd. Binnen de vijftien minuten na opname volgt misselijkheid, braken, diarree, en een diepe neerslachtigheid. Inhalering van cadmiumdampen in industriële processen veroorzaken acute extreemzware longontstekingen die fataal kunnen zijn. Chronische inhalering kan leiden tot het verlies van het reukvermogen, hoestbuien, ademhalingsproblemen, gewichtsverlies en schade aan lever en nieren. Verder werden relatief hoge waarden van chloorverbindingen, zoals PCBs of dioxines, in het navelstrengbloed gevonden. Er bleek ook een duidelijk verband te zijn tussen de aanwezigheid van de chloorverbindingen en vruchtbaarheidsproblemen. De concentratie van vervuilende stoffen verschilt erg van streek tot streek. (Bronnen: Brittannica Encyclopaedia; Nieuwsblad 16 juni 2005)

* 2005 - Fietsen is slecht voor seksleven

Fietsen is gezond, maar het kan wel een slechte invloed hebben op het seksleven van mannen. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat mannen die veel fietsen, vaker last hebben van erectiestoornissen.

De wetenschappers deden onder meer onderzoek bij Amerikaanse politiemannen die op de fiets patrouilleren. Ze ontdekten dat deze 'helden van het smalle zadel' minder vaak een erectie krijgen en dat die ook nog eens van kortere duur is dan bij mannen die zelden of nooit op de fiets stappen.

Volgens de onderzoekers komt dat omdat het zadel, dat bij herenfietsen meestal smal en langwerpig is, de bloedtoevoer naar de teelballen tegenhoudt. Zij publiceren hun bevindingen volgende maand in het Amerikaanse vakblad Journal of Sexual Medicine. (Bron: The Independent van 30 augustus 2005) 

* 2005 - Spermakwaliteit lijdt onder milieuvervuiling

PCB's kunnen de kwaliteit van het sperma rechtstreeks bedreigen. Mannen bij wie het sperma al van slechte kwaliteit was, kunnen daardoor onvruchtbaar worden. Dat blijkt uit een nieuwe Europese studie.
De studie bij meer dan 700 mannen in heel Europa toonde aan dat gemiddeld 10 procent van het DNA in sperma beschadigd was door PCB's. Bij een beschadiging van 20 procent daalt de vruchtbaarheid, bij 30 tot 40 procent is er sprake van onvruchtbaarheid. Merkwaardig genoeg kon geen enkel effect aangetoond worden in het sperma van de Inuit. Mogelijk spelen genetische of milieufactoren mee die een beschermende rol spelen. (Bron: www.gezondheid.be d.d. 14 november 2005 - mcu)

In 1980 had ongeveer vijf procent van de mannen in Vlaanderen problemen met de kwaliteit van hun sperma. In 1993 was dat veertig procent. De cijfers komen uit een onderzoek van de Gentse universiteit. Andere onderzoeken tonen dezelfde onrustwekkende evolutie. Een gemiddelde jonge man produceert vandaag maar half zoveel gezonde zaadcellen als zijn grootvader in zijn beste dagen. De oorzaak vinden we in onze onmiddellijke omgeving. We zijn de laatste tientallen jaren overspoeld met duizenden nieuwe chemicaliën in pesticiden, detergenten, verpakkingen, noem maar op. Veel van die stoffen zijn niet alleen kankerverwekkend; ze hebben, zo blijkt nu, soms ook een hormoonverstorende werking die in enkele gevallen zelfs van generatie op generatie wordt doorgegeven. Met de gekende gevolgen. Het is tijd dat we al die chemische hoogstandjes wat kritischer durven bekijken en ze ook beoordelen, desnoods veroordelen, op hun langetermijneffecten. (Bron: Vlaamse Groenen 1998)

Het verloop van de mannelijke vruchtbaarheid wordt al sinds 1930 gevolgd. Het volume van de gemiddelde zaadlozing is over die periode met een zesde afgenomen. Het aantal zaadcellen per zaadlozing verminderde met de helft. Mogelijke oorzaken zijn vervuiling met zware metalen, pesticiden en insecticiden. Ook stress en alcoholisme zouden tot verminderde zaadproductie bijdragen. (Bron: De Standaard 28 april 1993)

In een artikel in het tijdschrift Humo "Zaad zus en zo? Test het op de keukentafel" wordt een samenvatting gegeven van mogelijke oorzaken van onvruchtbaarheid bij mannen. Uitwijden over elke oorzaak zou ons te ver leiden, maar we doen toch een greep uit het aanbod:

* Varicocele, een soort spataders, is bij een derde van de mannen met minder geschikt sperma, de oorzaak van de vruchtbaarheidstoornis.

* Werken bij hoge temperaturen, hete baden, koortstoestanden, enz., schaden de vruchtbaarheid.

* Spannende slipjes, strakke jeans, duwen de teelballen omhoog in het warme lieskanaal. Te warm voor een productiesysteem dat goed functioneert bij ongeveer 33 graden.

* Medicamenten tegen kanker zijn schadelijk voor de mannelijke vruchtbaarheid.

* Ioniserende stralen - röntgen of radioactief - zijn schadelijk voor de mannelijke vruchtbaarheid.

* Meer dan tien sigaretten per dag roken is niet goed voor de vruchtbaarheid, vooral als de kwaliteit van het sperma al niet zo best was.

* Alcohol heeft een heel negatieve invloed op het aantal zaadcellen, het vermindert de productie van mannelijke hormonen, wat dan weer tot impotentie kan leiden.

* Twee tot vier procent van de mannen met vruchtbaarheidsproblemen hebben cryptorchidie, een niet-ingedaalde teelbal. Dat gaat altijd samen met een aanzienlijke daling van de spermakwaliteit. Het aantal gevallen van cryptorchidie is de laatste decennia sterk toegenomen. De oorzaak daarvan ligt bij de verspreiding van een synthetisch pseudohormoon, het xeno-oestrogeen diethylstilboestrol (DES) dat vroeger aan vrouwen met een dreigende miskraam werd toegediend. DES mag niet meer gebruikt worden, maar bepaalde vetmesters storen zich niet aan dat verbod.

* Altrazine, een pesticide dat bij ons in de maïsteelt gebruikt wordt, komt via het oppervlaktewater in ons drinkwater terecht. Altrazine gedraagt zich als een DES-hormoon.

* DDT, bij ons niet meer in gebruik maar nog overal aanwezig, in de bodem, in de lucht, in het water. Het wordt in de Afrikaanse katoenteelt kwistig gesproeid en waait over met de luchtstromingen. DDT gedraagt zich als een DES-hormoon.

* Nonylfenol (foto) gedraagt zich ook als een DES-hormoon. Het wordt veel gebruikt als weekmaker in plastics die dienen als verpakkingsmateriaal voor eetwaren. Detergenten in waspoeders en ontvetters bevatten stoffen die omgezet worden in nonylfenol. We zitten dus met een overdosis aan xeno-oestrogenen in onze leefomgeving. Die verhogen de kans op teelbalkanker, misvorming van de prostaat, van de zaadblaasjes en de zaadleiders, die verstopt raken. Er is ook een verhoogde kans op serieuze afwijkingen in de kwaliteit van het sperma.

(Bron: Humo 9 maart 1995 – gesprek met professor Frank Comhaire, onderzoeker mannelijke fertiliteit aan het UZ Gent)

Een ander middel uit chemieland dat ravages aanricht onder het zaadcellenbestand is dioxine. Dit supervergif komt vrij bij de fabricage van chloorhoudende chemicaliën zoals pesticiden en houtbeschermingsmiddelen. Dioxine ontstaat ook bij de verbranding van plastic en fossiele brandstoffen en bij het bleken van papier met chloor. De gevolgen van dioxine-contaminatie zijn met Agent Orange meer dan duidelijk geworden in Vietnam waar de Amerikanen het dioxinebevattende sproeimiddel gebruikten om de jungle te ontbladeren. Tussen 1962 en 1971 werden honderd miljoen liter gif op Vietnam gedumpt in naam van de democratie. Ook Seveso (Italie) zal altijd verbonden blijven met de dioxinewolk die in 1976 duizenden mensen en dieren besmette.

Aan het universitair centrum voor toxicologie van Wisconsin experimenteerden R. Moore en R. Peterson met ratten. Volwassen mannetjes werden besmet met dioxine. Dat had duidelijk een invloed op de hormoonspiegel. Het testosteronpeil daalde, teelballen en geslachtsorganen verschrompelden. De twee wetenschappers experimenteerden voort en gaven aan de moederratten 1 enkele minimale dosis dioxine op de vijftiende dag van de zwangerschap. De geslachtsrijpe mannetjes die geboren werden uit een besmette moeder, bleken 56 procent minder zaadcellen te produceren dan mannetjes uit gezonde moederratten. (Bron: Humo 24 september 1996 - Waar is het sperma van weleer?)

Wie dus met de vinger wil wijzen naar 1 mogelijke oorzaak van onvruchtbaarheid of spermaproblemen, moet in elk geval rekening houden met een groot aantal factoren die een invloed kunnen hebben op het onderzoeksresultaat. Sporters die hard trainen, spelen blijkbaar ook met hun fertiliteit. Wellicht zijn een aantal van de proefpersonen in het onderzoek dragers van spannende broeken of namen ze hete baden of sauna. Of misschien droegen de proefpersonen pampers toen ze klein waren? Of zijn de slechte gewoonten zoals roken, alcohol, te weinig slapen, teveel stilzitten, slechte eetgewoonten, groenten, vlees, melk, en dergelijke, de boosdoeners? Volgens professor Skakkebaek is het testiculair dysgenesesyndroom (TDS) de oorzaak van alle kwalen ...

En volgens ... en volgens ... en volgens ... en van leven ga je dood.

Nota 2009: In februari 2009 verscheen een onderzoeksrapport over een mogelijk verband tussen cannabisgebruik en teelbalkanker – zie IACMFEB09. De studie werd uitgevoerd met 369 deelnemers en is voorlopig nog niet bevestigd door een tweede onderzoek.