Hennep als bouwmateriaal

Tekst ©Meve&Jos2004 - met dank aan Arnaud Evrard – bijgewerkt 2005 – Foto's ©Meve

We volgen van dichtbij de evolutie van bouwmaterialen waarvoor hennep als grondstof gebruikt wordt. In Europa is Frankrijk koploper op dat gebied. Er zijn nog heel wat moeilijkheden te overwinnen, voornamelijk als het gaat over de officiële erkenning en de daaraan gekoppelde verzekering. Toch is de expansiedrang binnen de sector groot. De laatste hindernissen zullen wellicht pas in de komende jaren genomen kunnen worden maar dat neemt niet weg dat hennepondernemers al sinds 1989 huizen restaureren en bouwen.

De ervaring loont

Charles Rasetti, een Italiaanse metser die in het departement van de Aube woont, deed als eerste onderzoek naar cement en beton uit hennep, op basis van de houtresten uit de vezeloogst, de chènevotte⁽¹⁾. In 1987 vraagt La Chanvrière de l'Aube, de belangrijkste onderneming van het land, een studie over het onderwerp en denkt aan commercialisering van een aantal producten.

Twee jaar later staat in de omgeving van Tours een huis dat volledig opgebouwd is uit 'hennepbeton', gegoten in een houten geraamte⁽²⁾. Nieuwe projecten volgen elkaar in snel tempo op en het procédé wordt verder ontwikkeld. Technisch gezien zijn er evenwel nogal wat verschillen van mening over de meest aangewezen samenstelling van het materiaal. Die meningen staan soms haaks op elkaar. Die onenigheid had te maken met de problemen die de ondernemers hadden om het meest geschikte bindmiddel voor hennep te vinden, gezien zijn enorme absorptiecapaciteit. Het is uiteindelijk kalk geworden maar niet eender welke kalk. Daarover blijven twistpunten rijzen (hierover meer onder 'Geslaagde combinatie').

Naast zijn gebruik in de nieuwbouw wordt de hennep zeer geapprecieerd in de restauratie van oude gebouwen. Het materiaal leent zich bijzonder goed in de renovatie van huizen in stijl- en regelwerk en dit voor welbepaalde redenen: hennepbeton is zeer licht en flexibel; het is een goede isolator, regelt de luchtvochtigheid binnen in huis, droogt het houtwerk, is gemakkelijk aan te brengen en biedt de mogelijkheid om aan een kant het houten geraamte zichtbaar te laten.

Een mooi voorbeeld van dit type renovatie is het Huis van Adam, in het oude centrum van Angers. Het is een typische bourgeoiswoning, gebouwd omstreeks 1500 voor de rijkste handelaarsfamilie van de stad. De gevels van het huis dragen nog steeds de originele houten sculpturen die over het algemeen goed bewaard gebleven zijn en profane onderwerpen uitbeelden, toverachtig of religieus. Alleen de afbeelding van Adam en Eva ontbreken. Zij omarmden de hoeksteunbalk van de gelijkvloers waarin de boom des levens gesculpteerd is. Maar op bevel van de nonnen werden de personages verwijderd, wellicht wegens aanstootgevend. Een leuk detail is dat op ongeveer vijf meter hoogte, ook op de hoeksteunbalk, een mannetje uitgebeiteld is met de broek naar beneden die uitdagend zijn ballen toont. Misschien waren de nonnen door het bidden zodanig kromgegroeid dat ze niet hoger dan hun eigen neus konden kijken.

La nique aux nonnes – foto ©Meve

De Franse hennepteelt vertegenwoordigt meer dan de helft van de Europese productie, in 2005 circa 8.500 hectaren. Slechts een klein deel daarvan is bestemd voor de aanmaak van bouwmaterialen. Het overgrote deel gaat naar de productie van papier en vogelzaden. Verder gaat er nog een gedeelte naar dierenvoeding, cosmetica, enz.

Bij de conventionele teelt brengt een hectare hennep 8 tot 10 ton droog materiaal op. In het geval van de bioteelt is dat ongeveer de helft.

Momenteel kan de verwerker van de oogst een subsidie krijgen van de Europese Unie, als die verwerker zich wil binden aan een overeenkomst tussen drie partijen, de staat, de producent en de verwerker zelf. Van lidstaat tot lidstaat kunnen de modaliteiten hiervoor verschillen maar het systeem van drie contractanten wordt in alle landen van de EU toegepast. Het blijkt overigens een verplichte administratieve route te zijn voor wie het recht wil krijgen om hennep te mogen verbouwen.

In de praktijk komt het erop neer dat de hennepverwerker de zaden⁽³⁾ moet voorzien voor de teler met wie hij een contract aangaat en de oogst verwerkt die eruit voortkomt. Hij is ook gehouden aan overeenkomsten met de staat voor de juridische organisatie van de teelt. De teler van zijn kant moet een verklaring indienen bij het ministerie van landbouw en bij de instanties die bevoegd zijn voor oliehoudende gewassen.

(1) Voor een goed begrip, een hennepplant bestaat voornamelijk uit drie delen die voor verschillende materialen aangewend worden:

* de zaden (chènevis) worden verwerkt tot olie en perskoeken (wat overblijft van de zaden na de persing, gebruikt als dierenvoeding)

* de vezel uit de bast van de plant wordt voornamelijk gebruikt in de textiel- en papierproductie, voor bioplastics en in de woningbouw (o.a. als isolatiemateriaal en vilt)

* het houtafval (chènevotte) omvat zowat 60 procent van de oogstmassa en wordt onder meer gebruikt als stalstrooisel en als basiselement voor diverse bouwmaterialen.

Artisanale vorm van stijl- en regelwerk, gedemonstreerd tijdens het festival van Montjean-sur-Loire door Arnaud Evrard.

Hier steunt enkel een houten kader het mengsel van kalk/chènevotte terwijl gewone hennepstengels het geraamte vormen.

Dit voorbeeld van stijl- en regelwerk is uiteraard niet geschikt voor de huizenbouw – foto ©Meve

Voor wie meer wil weten …

Het houtafval is zeer licht omdat de houtresten doorkruist zijn met een groot aantal fijne kanaaltjes die de dichtheid van het materiaal reduceren. Door de kanaaltjes stroomt in een levende plant het sap. Als ze afgesneden en gedroogd wordt, vullen de adertjes zich met lucht. Het "hout" van de hennep bevat 50 tot 60 procent cellulose (basisproduct voor de aanmaak van papier). De samenstelling daarvan lijkt sterk op die van bomen. Maar een hectare hennep kan per jaar ongeveer 2,7 ton cellulose opleveren terwijl hout uit bomen slechts 0,5 ton per hectare oplevert.

(2) Stijl- en regelwerk: deze techniek bestaat erin een houten bekisting te vullen met hennepbeton. Het garneren kan gebeuren door het opspuiten van het beton; in dat geval blijft de bekisting uiteraard open aan één kant. In het algemeen is de dragende structuur een houten geraamte dat verdwijnt in de dikte van de muur. De bekisting wordt snel verwijderd (indien mogelijk binnen het uur) maar het is dan nog ongeveer drie weken wachten vooraleer de afwerkende deklaag erop kan gezet worden.

(3) In Frankrijk beschikt slechts één zaadhandelaar over de legale industriële variëteiten, t.t.z. de variëteiten die op de officiële lijst staan en een maximaal THC gehalte van 0,2 procent kunnen produceren. Nochtans proberen andere Europese producenten een plaats te verwerven op de markt (zoals Hongarije bijvoorbeeld).

Geslaagde combinatie

Hennep is in veel opzichten een "propere" grondstof: het is hernieuwbaar, vereist weinig energetische inbreng in de productie en heeft aan het einde van zijn levenscyclus een neutrale CO2 balans (zoals alle plantaardige grondstoffen) wat opmerkelijke kwaliteiten zijn in een periode waar de opwarming van de planeet problematisch genoemd wordt. Hennepbouwstoffen zijn volledig bioafbreekbaar na ontmanteling. Natuurlijk zijn andere plantaardige houtresten mogelijk ook waardevol op dat vlak maar chènevotte⁽⁴⁾ kreeg de voorkeur omdat het een regelmatig beschikbaar industrieel afvalproduct is en zijn gebruik in bouwmaterialen een middel is om de grondstof op te waarderen. Meer nog, hennep heeft nog enkele specifieke voordelen: op economisch vlak biedt de hennepplant teeltdiversiteit. De sector is in moeilijkheden en zoekt naar mogelijkheden om de situatie te deblokkeren. Landbouwkundig gezien verbetert de hennepteelt de structuur van de teelaarde en op ecologisch gebied heeft de plant weinig behoefte aan additieven⁽⁵⁾ om de productie te verhogen. Deze combinatie van eigenschappen geeft de plant enkele troeven die andere niet bezitten.

De verbinding van hennep met kalk kan in het hele huis toegepast worden zoals hier in het dakwerk. Het is verstandig voor de afwerking ervan, de hennep te bedekken met een houten lat om de toegang voor knaagdieren te beletten – foto ©Meve

Om terug te komen op de bouwmaterialen, hennep heeft de eigenschap om minstens vier maal zijn eigen massa aan water op te nemen. Dat kan problemen opleveren wanneer men voor de verwerking water toevoegt, wat toch een essentiële stap is in de productie van beton. Na herhaalde pogingen hebben ondernemers een volgorde vastgelegd voor de aanmaak van het mengsel in een betonmolen: eerst het water, dan de kalk – het bindmiddel – en als laatste de hennep. Eerst en vooral moest er uitgemaakt worden welk bindmiddel het meest geschikt was voor een mengsel met hennep. De kalk werd weerhouden maar de verscheidenheid is groot en de eigenschappen verschillen. In de bouw is het aangewezen gebluste kalk te gebruiken. Die wordt bekomen door verhitting van kalk tot 800°C en wordt daarna gehydrateerd (in contact gebracht met water). In de handel is de kalk verkrijgbaar onder de vorm van ongebluste en gebluste kalk. De eerste komt voort uit pure kalk. Hij wordt ook "vette kalk" genoemd. Deze kalkvorm heeft de eigenschap enkel uit te harden wanneer hij in contact komt met het koolzuurgas in de lucht (CO2). De gebluste kalk daarentegen zal reageren in contact met water. Als gebluste kalk in combinatie met hennep gebruikt wordt, bestaat de mogelijkheid dat het mengsel 'niet pakt' omdat de chènevotte te snel het water absorbeert. Het resultaat kan rampzalig zijn omdat onder een dunne harde laag schijnbaar een goede interactie tussen hennep en kalk heeft plaatsgevondne terwijl in feite de kalk verpoedert. Toch hebben bepaalde ondernemers gedurende jaren gebluste kalk⁽⁶⁾ als bindmiddel voor hennep gecommercialiseerd.

Momenteel is een meerderheid van hennepondernemers het over eens dat de beste formule voor een bindmiddel de volgende is: 75 procent ongebluste kalk, 15 procent gebluste kalk en 10 procent pouzzolane (vulcanisch gesteente met een luchtbelllenstructuur, in de bouw toegepast voor zijn thermische en accoustische isolatiekwaliteiten). De introductie van pouzzolane in het mengsel moet de carbonatati van de kalk regelen.

De kalk wordt ook gemengd met zand en vormt zo

een beschermingslaag voor de buitenmuren en het hennepbeton – foto ©Meve

In Frankrijk bestaat een bedrijf (Balthazard&Cotte Bâtiment) die een bindmiddel voorstellen dat praktisch volledig het genoemde recept toepast in een kant en klaar product dat verkrijgbaar is onder de naam "Tradical pf70".

Om precies te zijn, hennep voor beton is in drie vormen gecommercialiseerd: de pure chènevotte, de chènevotte gemengd met vezelresten en de complete gebroken hennep.

Met de additieven wordt bedoeld alle toevoegingen die de prijs van de productie bepalen. Daarbij horen de meststoffen maar ook de exploitatiekosten zoals de energie die nodig is voor de productie, de personeelskosten, enz.

Conventionele cement is ook een "geblust" bindmiddel, maar dat geeft weer veel andere problemen. De productie van cement vereist veel meer energie dan die van kalk en vooral ook omdat dikwijls industrieel, soms giftig afval, in de productieketen van cement wordt toegevoegd. Het is ook niet zonder nadelen voor wat het bouwmateriaal zelf betreft: in mengelingen lijkt het stevig en hard te zijn, het is evenwel niet compatibel met een groot aantal andere materialen en, gebruikt als bepleistering, laat het geen minimale doorlaatbaarheid van de muren toe, wat de risico's op degradatie van het metselwerk in de hand werkt.

Veelzijdig en duurzaam

Bij de eerste materialen op basis van hennep die op de Franse markt verschenen waren de isolatiematerialen in bulk. Dat droge materiaal werd gestort tussen de muren en is thans ook beschikbaar bij de verdeler van traditionele bouwmaterialen in Frankrijk. De isolatiematten of hennepwol om de daken te isoleren zijn pas later op de markt gekomen. De eigenschappen zijn vergelijkbaar met andere isolatiematten (glas- en rotswol). De isolatiematten uit hennepwol bevatten evenwel 10 tot 20 procent polyester dat als bindmiddel dient om de matten in vorm te houden. De ecologische balans blijft desondanks zeer voordelig in vergelijking met andere isolatiematerialen. Er bestaan ook harde en halfharde panelen van houtafval en vezels, meestal ook met polyester als bindmiddel.

Isolatiematten in hennepwol – Als het aan de kat lag … - Photo©Meve

Het hennepbeton is momenteel een van de meestbelovende producten, samen met de betonblokken die in 2003 op de markt kwamen. Die blokken kunnen zonder veel moeite in de gewenste afmetingen gezaagd worden. Ze zijn daarbij heel licht, dus ook gemakkelijk te hanteren bij het verwerken.

De blokken waren einde 2003 zeer beperkt beschikbaar omdat er slechts één kleine producent was. Op Europees niveau zijn er wel projecten voor uitbreiding. De mogelijkheid om hennep in te zetten voor beton, evenals de kwaliteiten ervan, zijn momenteel nog te weinig bekend. Onterecht.

Men weet bijvoorbeeld dat hun mechanische weerstand⁽⁷⁾ ondergeschikt is aan die van cellulaire beton (lichter gemaakt door vorming van luchtbellen) maar dat hun flexibiliteit superieur is. De temperatuurregulerende eigenschappen van het materiaal zijn erkend. Zij garanderen een zeer aangename atmosfeer in huis, zowel in de zomer als in de winter.

Wat betreft de geluidsisolatie, een muur van opgespoten hennepbeton volstaat niet. Hij beschermt tegen nagalm van geluiden binnenhuis maar laat ze passeren naar de aanpalende ruimte. Om een goede isolatie te hebben tegen de geluiden van buiten, moet op de muur een pleisterlaag gezet worden met kalk (kalk/zand of eventueel kalk/hennep). Die afwerkingslaag geeft aan de oppervlakte van de muren een verhoogde temperatuur, wat het warmtegevoel binnenshuis versterkt.

In feite is een comfortabele temperatuur een goed evenwicht tussen de gemiddelde temperatuur van de lucht en die van de muren. Het verschil tussen de twee mag niet meer dan 3°C bedragen om dat comfort te garanderen.

In 2001 hebben officiële Franse organismen, waaronder de verantwoordelijke dienst voor energiebeheer, uiteindelijk hun interesse getoond voor de nieuwe toepassingen in de biobouw. Momenteel is het belangrijkste obstakel voor de ontwikkeling van het gebruik van hennep in de bouw, een probleem van verzekeren. Het komt er in feite op neer dat wie met hennep bouwt, huizenhoge verzekeringspremies moet betalen, als er al een verzekeraar wil optreden. De bouwer kan enkel rekenen op de garantie⁽⁸⁾ die de bouwondernemer wil geven. Dat probleem komt voort uit het materiaal zelf omdat het nog niet is opgenomen in de DTU⁽⁹⁾ (Documents Techniques Unifiés français). Omdat de materialen nog niet officieel erkend zijn, vallen ze buiten de verzekerbaarheid in de bouw.

Om die situatie te verbeteren moeten de bouwondernemers technische fiches en verslagen, evenals gebruiksaanwijzingen, meeleveren met het materiaal. Het gebrek aan middelen bij de (bescheiden) bedrijven die de producten op de markt gebracht hebben, verklaart grotendeels de vertragingen in de verdere ontwikkeling. De materialen waren nieuw en de pioniers hebben jaren op goed geluk voortgewerkt vooraleer zich in het definiëren van de kwaliteiten te verdiepen en een adequate gebruiksaanwijzing samen te stellen over hun producten.

In augustus 2003 meenden de hennepondernemers die in Montjean samenkwamen, dat hun producten door de DTU zouden opgenomen worden in de komende jaren. Zolang dat niet gebeurd is kan eventueel een 'technisch advies' opgesteld worden met een precieze beschrijving van de juiste verwerking. Dat soort erkenning geeft tegelijkertijd de mogelijkheid om gebouwen normaal te laten verzekeren.

In juni 2004 bestond er nog steeds geen gedetailleerd handvest over de kwaliteiten en de eigenschappen van hennepisolatie. Nochtans was er een tekst in omloop die opgesteld was door de telers en de verwerkers, samen verenigd in "Construire en Chanvre" (bouwen met hennep) en waaraan ook de Franse ministeries van landbouw en milieu hun medewerking verleenden. De universitaire instelling voor ambachtelijk erfgoed (IUMP) in Troyes stelde reeds professionele opleidingen in het vooruitzicht over het gebruik van hennep in de bouw.

(7) De mechanische weerstand verhoogt evenwel als er hennepvezels aan de chènevotte worden toegevoegd.

(8) Normaal gezien engageert een officieel erkende ondernemer zich ervoor dat zijn constructie aan de gestelde eisen voldoet voor minstens tien jaar. Bij gebruik van hennepmateriaal bestaat dit niet; men moet dus beroep kunnen doen op een erkende bouwondernemer (een constructeur van houten draagstructuren bijvoorbeeld) om van die verzekering te kunnen genieten.

(9) De referentiedocumenten DTU (Eenvormigheid Technische Documenten) horen in Frankrijk bij de ingebruikname van materialen. Hennep maakt voorlopig geen deel uit van de groep omdat het traditioneel niet in de bouw gebruikt werd.

Overtuigende realiteit

We zijn op zoek gegaan naar huizen die met hennep gebouwd zijn. Ze hadden alle hun interessante punten maar het huis van M. Girandier heeft ons in het bijzonder aangetrokken. Hij woonde er zelf sinds een paar maanden en was vol lof over het comfort dat zijn woning bood.

Hij vertrouwde ons wel toe dat hij heel wat moeilijkheden had om ondernemers te vinden met wie hij zijn project kon realiseren. Hij deed uiteindelijk beroep op een bedrijf, officieel erkend voor houten bouwconstructies, vooral om problemen met de verzekering te vermijden. Zijn huis heeft dus een dragende structuur in hout. De muren zijn opgevuld met opgespoten hennepbeton.

Het project van M. Girandier respecteert in zijn opzet het milieu en gebruikt natuurlijke grondstoffen als energiebron voor de woning. Die planning omvat onder meer de recuperatie van regenwater, de opvang van zonenergie maar ook een bewuste oriëntatiekeuze van de ruimten en de gebruikte vloermaterialen.

Hennep is in alle onderdelen van de constructie aanwezig in de vorm van houtresten gemengd met kalk, in verhoudingen die verschillen naargelang de gewenste toepassing. In de dakisolatie worden hennep en kalk in gelijke hoeveelheden vermengd. Voor de opvulling van de muren is de verhouding 1 hennep op 2 kalk en voor de vloeren 1 hennep op 2,5 kalk.

Om met hennepbeton te werken is het aangeraden om het geraamte op te bouwen uit duurzaam hout, loofbomen zoals eik of kastanje, of mélèze of Douglas, waarvan de sappen bovendien de meeste weerstand vormen tegen schimmels. In feite kan ander hout ook dienen voor bepaalde structuren omdat het hennepbeton bescherming biedt tegen ongunstige weersomstandigheden.

Hennep, hout en rieten tapijt: leven in een droom… - foto ©Meve

In dit huis is het geraamte opgebouwd uit geschaafd Douglas-hout. De boomkeuze is goed maar ideaal zou zijn als het hout ruw gebruikt was omdat de oneffenheden een betere hechting toelaten.

Wat het dak betreft, het latwerk langs de binnenkant is aangebracht vooraleer het hennepbeton gegoten werd. De horizontale en schuine vakken worden ermee opgevuld en gladgestreken met een strijkbord voor het drogen begint. Onmiddellijk na het gieten van het hennepbeton wordt een vochtscherm geplaatst (een soort poreus papier) en daarover een waterdichte dakbedekking die met leistenen afgewerkt wordt. Deze bedekking moet snel geplaatst worden om te verhinderen dat het beton aangetast wordt door de regen waardoor zich langs binnen vochtringen kunnen vormen.

De buitenmuren worden afgewerkt met een beschermende houten wand of met een pleisterlaag van kalk en zand. De vloer bestaat uit verschillende lagen: de eerste is een ruwe ventilatielaag van 20 cm kiezel of grind, gestort op een zuivere ondergrond (de organische toplaag is verwijderd); de tweede is een 10 cm dikke laag hennepbeton die geëgaliseerd wordt. Daarboven komt een 8 cm dikke deklaag van hennepcement. Deze derde laag heeft de capaciteit om zonnewarmte te absorberen en te verspreiden over de hele vloer, in dit geval afgewerkt met terracotta.

Het huis van M. Girandier: de muren van hennepbeton zijn langs de buitenkant beschermd deels met hout en deels met een pleisterlaag van kalk en zand – foto ©Meve

Op de verdieping is een laag hennepbeton van 6 cm aangebracht als geluidsisolatie met daarop een afwerklaag in kalk van 3 tot 4 cm dik. Het geheel verdwijnt onder een rieten vloerbedekking. De afwerking van de binnenmuren gebeurt met een pleisterlaag van kalk en hennep, na ongeveer drie weken droogtijd.

Bij ons bezoek aan het huis werden we ook getroffen door de passie van de eigenaar voor de gebruikte materialen: hij had voor hennep gekozen met kennis van zaken. De algemene indruk die het huis geeft is er een van harmonie. Zowel de accoustische kwaliteit als de homogene atmosfeer en het warme gevoel zijn opmerkelijk. Het gebruikte beton voelt ongelooflijk soepel aan omdat de combinatie van kalk en hennep in verschillende verhoudingen samengesteld, verschillende eigenschappen heeft. In de conventionele bouw zou men diverse materialen van uiteenlopende origine moeten gebruiken om hetzelfde resultaat te bereiken.

De atmosfeer van een huis in hennep … - foto ©Meve

Tenslotte moet men ook beseffen dat in de biobouw de prijzen hoger liggen en een huis al snel een kwart meer kost, rekening houdend met de extra kosten die verbonden zijn aan het gebruik van natuurlijke grondstoffen (zonenergie, recuperatie regenwater, enz). Daar staat tegenover dat de levenskwaliteit verhoogt door een comfort dat totaal anders is dan bij een conventionele woning. En er is de niet te onderschatten vermindering van de energiekosten.

De bronnen

- Dossier Maison Ecologique nr. 13, feb-maart 2003, Le chanvre dans la construction.

- Dossier Construction éco-biologique – AJENA, maart 2001.

- Gesprekken in augustus 2003 met M. Girandier over zijn huis in hennep.

- Dag van de bouwconstructies, verzorgd door de vereniging Construire en Chanvre, met talloze actoren uit de Franse hennepwereld, samen te Montjean-sur-Loire in 2003.

- Construire en Chanvre, vereniging opgericht in 1997, groepeert onderzoekers, ondernemers, industriëlen, architecten en bouwmeesters. Zij richt zich op de ontwikkeling van het gebruik van hennep als grondstof voor bouwmaterialen maar ook op andere planten die gebruikt kunnen worden in gelijkaardige of aanvullende technieken. Zij verzamelt ook alle informatie over de gerealiseerde projecten met als doel lessen te trekken uit de ontwikkelingen van de afgelopen periode (handelswijze en onderhoud). Deze studie moet dienen als databank van referenties voor toekomstige constructeurs. Nochtans moet er wat Construire en Chanvre betreft, opgemerkt worden dat alle leden van de beheerraad rechtstreeks of onrechtstreeks verbonden zijn aan de commercialisering van de producten van Balthazard&Cotte Bâtiment, wat hun analyse wellicht heeft beïnvloed.

- Gesprekken met Arnaud Evrard, Belgisch ingenieur architect, gepassioneerd door bouwmaterialen uit hennep. Hij maakte in 2002 een synthese van de fysieke eigenschappen van hennepbeton voor Construire en Chanvre, waarvan hij beheerslid was.

Er zijn twee interessante websites die volledig gewijd zijn aan hennep, waar je artikels vindt over allerlei hennepmaterialen, bouwmaterialen uit hennep maar ook andere toepassingen zoals cosmetica, voeding, enz.

Echos du chanvre (Franse site): http://www.echosduchanvre.com

Chanvre Info (Zwitserse site in Frans, Duits, Engels en Italiaans): http://www.chanvre-info.ch.

Voor wie wil bouwen met hennep is er een pagina met adressen op

http://www.wonderchanvre.com/fichiers/construction.htm.

In België zijn isolatiematerialen uit hennep verkrijgbaar bij Ecobati in Luik http://www.ecobati.be (site in Nederlands en Frans).

Op cannaclopedia is er uiteraard de rubriek Industrieel met informatie over producten en productie.